Możliwość odwołania wykonanej darowizny z powodu niedostatku darczyńcy

Odwołanie darowizny z powodu niedostatku przed jej wykonaniem

Słowem wstępu darowizna jest umową w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Często jednak zdarza się, że po zawarciu umowy osoba dokonująca darowizny popada w niedostatek, a więc nie ma możliwości zaspokojenia w całości lub w części swoich minimalnych, podstawowych i usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami. Przy czym nie chodzi tu o wszelkie usprawiedliwione potrzeby, a o te które są niezbędne. Oczywiście w każdym przypadku ten stan będzie oceniany indywidualnie i na tle konkretnych okoliczności jakie dotykają darczyńcy.

W sytuacji kiedy darczyńca nie wykonał jeszcze darowizny sytuacja jest nazbyt skomplikowana, z pomocą bowiem przychodzi nam art. 896 k.c., zgodnie z którym:

Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Same przyczyny pogorszenia się stanu majątkowego darczyńcy są co do zasady obojętne, a ich źródło może leżeć zarówno w działaniach samego darczyńcy, jak i działaniach od niego niezależnych. Można jednak wykluczyć przypadki kiedy do pogarszania się stanu majątkowego doszło przez umyślne działanie darczyńcy albo występującym po jego stronie rażącym niedbalstwem. Nie jest również przesłanką odwołania sytuacja kiedy pogorszenie się stanu majątkowego spowodował sam fakt dokonania darowizny.

Oświadczenie o odwołaniu darowizny nie powinno być składane dowolnie, wymaga ono bowiem zachowania formy pisemnej i wskazywać przyczynę odwołania darowizny, albowiem ustawodawca wskazał określone przyczyny odwołania. Warto także wskazać, że forma pisemna jest zastrzeżona dla celów dowodowych, zatem jej niezachowanie nie powoduje automatycznie nieważności oświadczenia.

Czy taka możliwość istnieje również w stosunku do darowizny już wykonanej?

Oczywiście nie jest to jednoznaczne. Zgodnie z brzmieniem art. 898 § 1 k.c., darczyńca ma możliwość odwołania darowizny nawet już wykonanej, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Czy jednak w tym przypadku możemy traktować bezpodstawną odmowę obdarowanego do udzielenia pomocy materialnej darczyńcy znajdującego się w niedostatku jako przykład rażącej niewdzięczności? W pierwszej kolejności należałoby skorzystać z gwarancji jaką zapewnia darczyńcy przepis art. 897 k.c.:

Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Natomiast w przypadku kiedy obdarowany nie spełnia swoich obowiązków dostarczania środków utrzymania ani nie zwraca wartości wzbogacenia warto rozważyć czy zachowanie takie kwalifikuje się jako rażąca niewdzięczność. Samo pojęcie rażącej niewdzięczności jest niedookreślone, jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie się obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. W praktyce do rażącej niewdzięczności możemy zaliczyć popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy, odmowę pomocy w chorobie, rozpowszechniania uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicia, znieważenia. 

W odniesieniu do powyższego problemu w sądownictwie pojawiają się rażąco odmienne koncepcje. Zgodnie z pierwszą w sytuacji gdy darczyńca popadł w niedostatek a obdarowany nie zapewnia mu odpowiedniego wsparcia materialnego nie można automatycznie przypisywać darczyńcy uprawnienia do odwołania darowizny.

Zgodnie z poglądem najbardziej przychylnym dla darczyńcy nieuzasadniona odmowa udzielenia darczyńcy wsparcia majątkowego przez obdarowanego w określonych przypadkach stanowi podstawę odwołania darowizny ze względu na rażącą niewdzięczność ze strony obdarowanego. I tak podając za Sądem Apelacyjnym w Poznaniu w wyroku z dnia 15 lutego 1994 r. I ACr 684/93:

„Jeżeli obdarowana należy do krewnych darczyńcy z ustawy zobowiązanych do alimentacji (art. 129 KRO), i chociaż w pierwszej kolejności zobowiązane są dzieci darczyńcy, to gdy nie wykonują one tego obowiązku, co najmniej moralnie zobowiązana jest obdarowana. Okazuje się niewdzięczna, pozostawiając darczyńcę bez koniecznej pomocy”.

Podstaw można upatrywać również w Wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2016 r., sygn. Akt I CSK 209/15

„Niewdzięczność w stopniu rażącym może polegać nie tylko na działaniu, lecz także na zaniechaniu spełnienia obowiązków obciążających obdarowanego, krzywdzących darczyńcę. Jednym z ustawowo uregulowanych obowiązków jest obowiązek alimentacji darczyńcy, o ile ten po wykonaniu darowizny popadnie w niedostatek. (…) Jeśli naganne zachowanie przybiera postać ciągłego zaniechania, to termin roczny przewidziany w art. 899 § 3 KC zostaje zachowany, jeśli nie upłynął rok od chwili, kiedy stan rażąco niewdzięcznego zachowania ustał”.

Często jednak można spotkać stanowisko niekorzystne dla darczyńcy. Takie wygłosił m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 8 marca 2017 r. w sprawie pod sygn. Akt I ACa 2216/15 wskazując, że:

pokreślenia wymaga, iż z przepisu art. 897 KC wynika, że niedostatek darczyńcy nie jest przesłanką odwołania darowizny, a jedynie źródłem obowiązku obdarowanego w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczania darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych, co jednak nie było przedmiotem postępowania dowodowego niniejszego procesu. Nawet gdyby powód popadł w niedostatek, to nie jest to podstawa odwołania darowizny, a to jest podstawa dochodzonego w sprawie roszczenia. Z tego też względu niedostatek nie mógł być przesłanką uwzględnienia powództwa. W art. 897 zd. 2 KC ustawodawca przyznał bowiem obdarowanemu upoważnienie przemienne (facultas alternativa), z którego może skorzystać dopiero w przypadku, gdy darczyńca wystąpi do niego z roszczeniem o dostarczenie środków utrzymania.

Podsumowując, ze względu na rozbieżność orzeczniczą do problemu należy podchodzić z całą dozą ostrożności. A w szczególności pamiętać, że o rażącej niewdzięczności będą zawsze decydować okoliczności konkretnej sprawy i ich należyte udowodnienie przez stronę. Nie sposób się bowiem doszukać dwóch spraw opartych w całości na identycznym stanie faktycznym. Należy również pamiętać o akcentowanym w orzecznictwie sądów zakazie rozszerzania pojęcia rażącej niewdzięczności. W całości trzeba przyznać rację treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r. w sprawie pod sygn. Akt IV CKN 115/01 wskazującemu, że:

„Przy ocenie obowiązków obdarowanego wobec darczyńcy wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych), jak i etycznego obowiązku wdzięczności, sąd może posiłkować się treścią art. 897 KC. Przepis ten jako mający na celu zabezpieczenie interesów darczyńcy w wypadku popadnięcia w niedostatek, stanowi że obowiązek obdarowanego kształtowany jest nie tylko przez potrzebę darczyńcy, ale i przez granice wzbogacenia. O tym czy została spełniona przesłanka odwołania darowizny rozstrzyga sąd, musi jednak w każdym wypadku uwzględnić konkretne okoliczności, po wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego. Rozważenie wszystkich okoliczności, w tym i rzeczywistych przyczyn zachowania się pozwanego, pozwoli dopiero na sformułowanie właściwego osądu, czy i na ile jego zachowanie się może być uznane za nieusprawiedliwione i to w stopniu kwalifikowanym, jako rażąca niewdzięczność”.

Jeżeli zatem uznać za poprawne stanowisko bardziej korzystne dla darczyńcy, to z pewnością musi się ono wiązać z udowodnieniem, że brak wsparcia ze strony obdarowanego jest nacechowany i przejawia się namacalnie jego złą wolą wobec darczyńcy, aby możliwym było kwalifikowanie tego jako rażącej niewdzięczności.